Hesap bakiyesi ve satın alma gücü farklı ölçüler
Nominal getiri, tutarın para birimiyle ölçülen değişimidir. Reel getiri, aynı dönemdeki fiyat değişimi dikkate alındığında bu tutarın satın alma gücünün nasıl değiştiğini anlatır. ECB'nin açıklamaları bu ayrımı tasarruf ve faiz üzerinden ele alır. Bu yazı genel finansal eğitimdir; belirli bir yatırım aracı, enflasyon tahmini veya kişisel portföy önerisi değildir.
Aşağıdaki yüzde 20 ve yüzde 25 oranları tamamen varsayımsaldır. Türkiye'nin güncel enflasyonunu veya herhangi bir ürünün getirisini temsil etmez. Gerçek bir hesapta kullanılan fiyat endeksinin adı, başlangıç ve bitiş tarihleri, para birimi ve tutarın ücret/vergi öncesi mi sonrası mı olduğu birlikte belirtilmelidir.
Aynı dönem için tam reel getiri hesabı
Dönem getirisi r, aynı dönemin fiyat artışı i ise reel getiri (1 + r) / (1 + i) − 1 olarak hesaplanır. Fiyat değişimi pozitif veya negatif olabilir; endeks oranının geçerli olması için paydadaki 1 + i pozitif olmalıdır. Bu örnekte 1,20 / 1,25 − 1 = −0,04, yani yüzde −4 bulunur.
10.000 TL tutar yüzde 20 artınca 12.000 TL olur. Başlangıçta 10.000 TL olan aynı sepet yüzde 25 pahalanınca 12.500 TL'ye çıkar. Son tutar bu sepetin yalnızca yüzde 96'sını alabilir. Bakiye 2.000 TL artmıştır ama aynı sepet cinsinden satın alma kapasitesi yüzde 4 düşmüştür.
Nominal return / Nominal getiri: r = 0.20
Price increase / Fiyat artisi: i = 0.25
Real return: (1 + r) / (1 + i) - 1
= 1.20 / 1.25 - 1
= -0.04 = -4%
Balance: 10,000 -> 12,000 TRY
Same basket: 10,000 -> 12,500 TRYYüzde puan farkı neden yüzde −4 ile aynı değil?
ECB'nin nominal ve reel faiz açıklaması, nominal oran eksi enflasyon biçimindeki yaygın kısa hesabı kullanır. Bizim örneğimizde 20 − 25 = −5 yüzde puandır. Bu, yaklaşık reel değişim olarak kullanılabilir; tam endeks oranı hesabının sonucu olan yüzde −4 ile aynı sayı değildir. Özellikle büyük oranlarda farkı gizlememek gerekir.
Yüzde değişimi ve yüzde puanı ayrı etiketlemek okuyucunun hesabı tekrar yapmasını kolaylaştırır. Bir tabloda nominal yüzde, fiyat artışı yüzdesi, yaklaşık fark ve tam reel sonuç için ayrı sütunlar kullanılabilir. Ara değerleri çok erken yuvarlamak da sonucu bozabileceğinden yuvarlamayı gösterim aşamasında yapmak daha açık bir yöntemdir.
Kişisel harcama sepeti resmi endeks değildir
ECB'nin enflasyon açıklaması, fiyat endekslerinde ürünlerin harcama ağırlıklarının farklı olduğunu ve bireysel harcama yapısının ortalamadan ayrılabildiğini anlatır. Burada yalnızca öğretici bir sabit sepet kuruyoruz. Bu sepet resmi enflasyon serisini düzeltmez, onun yerine geçmez veya ulusal enflasyonu ölçmez.
Sepette gıda 2.000 TL, konut 6.000 TL ve ulaşım 2.000 TL olsun. Aynı miktar ve nitelikteki kalemlerin fiyatı sırasıyla yüzde 20, yüzde 10 ve yüzde 0 artarsa yeni tutarlar 2.400, 6.600 ve 2.000 TL olur. Toplam 10.000 TL'den 11.000 TL'ye yükselir: yüzde 10. Üç artışı eşit ağırlıkla ortalamak yerine başlangıç harcama tutarlarını kullandık.
Food / Gida: 2,000 x 1.20 = 2,400 TRY
Housing / Konut: 6,000 x 1.10 = 6,600 TRY
Transport: 2,000 x 1.00 = 2,000 TRY
Total: 10,000 -> 11,000 TRY
Fixed-basket increase: 11,000 / 10,000 - 1 = 10%Dönem, nakit girişleri ve masraflar sonucu değiştirebilir
Bir aylık getiri ile yıllık fiyat artışını karşılaştırmak aynı dönemin hesabı değildir. Benzer şekilde hesaba eklenen maaşı getiri sayıp yalnızca başlangıç ve bitiş bakiyesini bölmek yanlış yorum üretir. Basit formülümüz, örnek boyunca dışarıdan para girişi veya çekilişi olmayan bir başlangıç tutarını karşılaştırır.
Net satın alma gücü konuşuluyorsa ücret ve vergilerin sonucu ayrıca hesaba katılmalıdır; bu yazı güncel vergi oranı uygulamaz. Bileşik faiz yazısındaki ücret modeli, brüt sayı ile ücret sonrası sayı arasındaki farkı gösterir. Hangi sayı kullanılırsa kullanılsın, 'net' etiketi modelde gerçekten yer alan kesintilerle sınırlı olmalıdır.
Tek bir büyük yüzde yerine girdileri görünür kılın
Kontrol notu şu alanlardan oluşabilir: tutar, dönem, nominal değişim, fiyat endeksi, ücret/vergi kapsamı ve dış nakit hareketleri. Her alan açık olduğunda yanlış dönem veya yanlış payda gibi hatalar bulunabilir. Sonuç gelecekte aynı satın alma gücünün korunacağını söylemez; yalnızca seçilmiş geçmiş dönem veya varsayımsal senaryoyu açıklar.
Bu ayrımı bütçeye taşıdığınızda soru 'hesaptaki sayı büyüdü mü' olmaktan çıkar: planlanan giderleri karşılayan kapasite nasıl değişti? Kişisel bütçe yazısı ödeme tarihlerini, acil durum fonu yazısı ise gider bazlı senaryoları tamamlar. Hiçbiri tek başına tüm kişisel finans koşullarını değerlendiren bir danışmanlık hizmetinin yerini tutmaz.
Kaynak: ECB: nominal ve reel faiz arasındaki fark
Kaynak: ECB: enflasyon ve harcama ağırlıkları
Kaynak: İlgili yazı: bileşik faiz ve ücretler
Kaynak: İlgili rehber: kişisel bütçe
Kaynak: İlgili rehber: acil durum fonu